ระบบสุขภาพช่องปากปฐมภูมิภายใต้การถ่ายโอนภารกิจสู่ท้องถิ่นในประเทศไทย : บทเรียนจากอดีต สู่ทิศทางอนาคต
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทคัดย่อ
ปัจจุบันระบบสาธารณสุขไทยกำลังก้าวเข้าสู่จุดเปลี่ยนสำคัญจากการบังคับใช้พระราชบัญญัติกำหนดแผนและขั้นตอนการกระจายอำนาจให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น พ.ศ. 2542 และแผนการกระจายอำนาจฉบับที่ 2 ในปี พ.ศ. 2551 การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างนี้ส่งผลกระทบโดยตรงต่อระบบบริการปฐมภูมิรวมถึงงานทันตสาธารณสุขทั้งในมิติด้านบุคลากร งบประมาณ การกำกับคุณภาพและมาตรฐานวิชาชีพ
บทความวิจัยนี้เป็นการทบทวนวรรณกรรมเชิงบรรยาย โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ผลกระทบเชิงโครงสร้างจากนโยบายกระจายอำนาจสู่ท้องถิ่นที่มีต่อระบบสุขภาพช่องปากปฐมภูมิ เปรียบเทียบความแตกต่างเชิงระบบระหว่าง
ก่อนและหลังการถ่ายโอนภารกิจจากกระทรวงสาธารณสุขสู่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นจัดทำข้อเสนอเชิงระบบและนโยบายแนวทางการพัฒนาเชิงยุทธศาสตร์สำหรับงานทันตสาธารณสุขในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล ผ่านกรอบแนวคิด อดีต–ปัจจุบัน–อนาคต ดำเนินการสืบค้นเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องระหว่างปี พ.ศ. 2560–2569 จากฐานข้อมูลวารสารอิเล็กทรอนิกส์กลางของประเทศไทย ได้แก่ ThaiJo ร่วมกับเอกสารเชิงนโยบาย วิทยานิพนธ์และเว็บไซต์ที่น่าเชื่อถือโดย
ใช้คำสำคัญ เช่น “ทันตสาธารณสุข” “การถ่ายโอน” และ “โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล” พบเอกสารและงานวิจัย ในขั้นต้นรวม 430 รายการเป็นข้อมูลจากแหล่งข้อมูลออนไลน์และเว็บไซต์ทางการ 260 รายการและข้อมูลจากฐานข้อมูลวารสารอิเล็กทรอนิกส์กลางขอ'ประเทศไทย (ThaiJO) 170 รายการ เพื่อนำมาคัดเลือก วิเคราะห์และสังเคราะห์เนื้อหาสำหรับการศึกษาครั้งนี้รวมทั้งสิ้น
บทความนี้เสนอแนวทางพัฒนาเชิงระบบ ได้แก่ การจัดตั้งกลไกกำกับงานทันตสาธารณสุขระดับจังหวัดการกำหนดตัวชี้วัดมาตรฐานร่วม การพัฒนาศักยบุคลากรและความก้าวหน้าในวิชาชีพ การส่งเสริมทักษะด้านการวิจัยและพัฒนา การเพิ่มความคล่องตัวในการจัดซื้อวัสดุครุภัณฑ์ทันตกรรมเพื่อให้ระบบงานสุขภาพช่องปากปฐมภูมิเป็นไปอย่างต่อเนื่อง รวมไปถึงการพัฒนาระบบข้อมูลสุขภาพช่องปากและการประยุกต์ใช้เทคโนโลยีดิจิทัลเพื่อให้โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลที่ถ่ายโอนดำเนินงานได้อย่างมีคุณภาพและยั่งยืนภายใต้บริบทการกระจายอำนาจ
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
กองทันตสาธารณสุข กรมอนามัย. (2547). ระบบบริการทันตสุขภาพในประเทศไทย (Oral health care system in Thailand). https://ppdental.anamai.moph.go.th/elderly/PR/Ebook/system/ System.pdf
กองบริหารการสาธารณสุข สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข. (2566). คู่มือการประเมินมาตรฐานการพัฒนางานสุขภาพช่องปากในหน่วยบริการปฐมภูมิ (PCU) และเครือข่ายหน่วยบริการปฐมภูมิ (NPCU) ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2566. https://mwdph.in.th/wpcontent/uploads /2023 /02/PCU.pdf
ขวัญชีวา ธรรมสโรช และทรงวุฒิ ตวงรัตนพันธ์. (2564). ความคาดหวังของทันตแพทย์ต่อบทบาทหน้าที่การปฏิบัติงานของ เจ้าพนักงานทันตสาธารณสุขในงานทันตสาธารณสุขไทย. Thai Journal of Public Health, 51(2), 121–129.
ดาราวรรณ รองเมือง, อินทิรา สุขรุ่งเรือง, จีราพร ทองดี, ลลิตา เดชาวุธ, กฤษณี สุวรรณรัตน์, อติญาณ์ ศรเกษตริน, ภัทร์พงศ์ อุดมพัฒน์, และจิรชาติ เรืองวัชรินทร์. (2567). มาตรฐานบริการสุขภาพปฐมภูมิและความพร้อมให้บริการของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล
ที่ประสงค์ถ่ายโอนไปสังกัดองค์การบริหาร ส่วนจังหวัด. Journal of Health Systems Research, 18(3), 331–350.
ธัญกรณ์ คำค้อ. (2568). ผลกระทบของการถ่ายโอนภารกิจโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลไปยังองค์การบริหารส่วนจังหวัดต่อระบบงานทันตสาธารณสุข อำเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์. วารสารทันตาภิบาล, 36(2), 75–88.
เบญจวรรณ จันทระ, วรพจน์ พรหมสัตยพรต, และสุรศักดิ์ เทียบฤทธิ์. (2568). การประเมินสมรรถนะของบุคลากรสาธารณสุขในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลที่ถ่ายโอนภารกิจไปยังองค์การบริหารส่วนจังหวัดนครศรีธรรมราช. วารสารศาสตร์สุขภาพและการศึกษา, 5(3), e273235–e273235.
ปฐมพงษ์ กันธิยะ, นภชา สิงห์วีรธรรม, และสินีนาฏ ชาวตระการ. (2567). สถานการณ์ ความต้องการ และการคาดการณ์แนวโน้มกำลังคนด้านสาธารณสุขในระดับโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลที่ถ่ายโอนภารกิจให้แก่องค์การบริหารส่วนจังหวัด ในภาคเหนือของประเทศไทย. วารสารวิจัยและนวัตกรรมทางสุขภาพ, 7(2), e270251–e270251.
พูลพฤกษ์ โสภารัตน์. (2564). ระบบงานทันตสาธารณสุขภายหลังการถ่ายโอนสู่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นกรณีศึกษาสถานีอนามัยสันนาเม็ง อ.สันทราย จ.เชียงใหม่. วารสารวิจัยสาธารณสุขศาสตร์มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 14(2), 108–118.
รัชนีวรรณ ภูมิสะอาด และวรยา มณีลังกา. (2559). แรงจูงใจ ขวัญกำลังใจ และความพึงพอใจในการทำงาน ด้านทันตสาธารณสุขของเจ้าพนักงานทันตสาธารณสุข ที่ปฏิบัติงานในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพ ประจำตำบลในจังหวัดขอนแก่น. วารสารทันตาภิบาล, 27(2), 84–96.
ศักดิ์สิทธิ์ ชำนาญงาน และสมบูรณ์ ศิลากุล. (2566). สะท้อนปัญหางาน “ทันตกรรม” ของทันตาภิบาล กรณีถ่ายโอนไปท้องถิ่น หลายแห่งยังขาดทันตแพทย์รับรองตามกฎหมายวิชาชีพ | Hfocus. https://www.hfocus.org/content/2023/08/28183
ศุภชัย ยาณะเรือง. (2559). ปัญหาความก้าวหน้าและการประกอบวิชาชีพของทันตาภิบาล [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต ไม่ได้ตีพิมพ์]. มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี.
สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข. (ม.ป.ป.). รู้จักการถ่ายโอน รพ.สต. https://hsiu.hsri.or.th/th/transfer/knowledge
สมเกียรติ วัฒนศิริชัยกุล. (2562). 6 เสาหลักของระบบสุขภาพ. https://www.hsri.or.th/media-issue/492
สมฤทธิ์ จิโรจน์วณิชชากร. (2566). ประสิทธิผลงานทันตสาธารณสุขตามแนวทาง 6 เสาหลักของระบบสุขภาพ ในโรงพยาบาลสังกัดกระทรวงสาธารณสุข เขตสุขภาพที่ 12. วารสารทันตสาธารณสุข, 28, 147–160.
สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. (2568). แนวทางการพัฒนาการจัดบริการสุขภาพช่องปากระดับปฐมภูมิ สำหรับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและภาคีเครือข่ายที่เกี่ยวข้อง. https://www.nationalhealth.or.th/storage/ebooks_attach/สุขภาพช่องปากระดับปฐมภูมิ.pdf
สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. (ม.ป.ป.). แนวทางการพัฒนาและจัดบริการสุขภาพช่องปากในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.). https://www.nationalhealth.or.th/ebook/65
สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี สำนักงานคณะกรรมการการกระจายอำนาจให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น. (ม.ป.ป.). แนวทางการดำเนินงานการถ่ายโอนภารกิจสถานีอนามัยเฉลิมพระเกียรติ 60 พรรษา นวมินทราชินีและโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล ให้แก่องค์การบริหารส่วนจังหวัด. https://odloc.go.th/transfer/คู่มือแนวทางการดำเนินก/
สุปรียา เครือสาร. (2562). การบริหารจัดการระบบบริการสุขภาพช่องปาก อำเภอหล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์ (ปี 2560-2561) ตามกรอบแนวคิด 6 เสาหลักของระบบสุขภาพ. วารสารทันตาภิบาล, 30(1), 120 - 130.
อนนต์ เฟื่องขจร, นภชา สิงห์วีรธรรม, พัลลภ เซียวชัยสกุล, และจักรกฤษณ์ วังราษฎร์. (2567). การเปรียบเทียบการเข้าถึงบริการทางทันตกรรมและสภาวะสุขภาพช่องปากของเด็กอายุ 0-12 ปี ระหว่างโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ถ่ายโอนและไม่ถ่ายโอน ไปยังองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ในเขตพื้นที่ภาคเหนือของประเทศไทย. วารสารเครือข่ายวิทยาลัยพยาบาลและการสาธารณสุขภาคใต้, 11(2), e268398–e268398.
Acharya, S., Mathur, M. R., Tadakamadla, S. K., & Brand, A. (2024). Assessing the status of oral health integration in South East Asian Regional Office countries’ Universal Health Coverage – A scoping review. The International Journal of Health Planning and Management, 39(2), 262–277. https://doi.org/10.1002/hpm.3751
Di Spirito, F. (2023). Integrating P4 Medicine in teledentistry and M-health in oral, dental, and periodontal care. Journal of Personalized Medicine, 13(1), 111. https://doi.org/10.3390/ jpm13010111
Duane, B., Couglan, J., Quintonez, C., Johnston, B., Fisher, J., Pasdeki-Clewer, E., & Ashley, P. (2022). Sustainability: The need to transform oral health systems. In B. Duane (Ed.), Sustainable Dentistry (pp. 213–236). Springer Nature Switzerland. https://doi.org/10.1007 /978-3-031-07999-3_12
Farrokhi, F., Mohebbi, S. Z., Farrokhi, F., & Khami, M. R. (2026). Exploring barriers and facilitators in primary oral health services: Step towards Universal Health Coverage. BMC Health Services Research, 26(322), 1–14. https://doi.org/10.1186/s12913-026-14140-x
Foláyan, M. O., Ishola, A. G., Bhayat, A., El Tantawi, M., & Ndembi, N. (2025). Strengthening health systems to tackle oral diseases in Africa: Africa centers for disease control and prevention’s role. Frontiers in Public Health, 13, 1539805. https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1539805
Leavy, P., Fleming, P., Daly, B., Barry, S., & Burke, S. (2025). Primary oral healthcare in Ireland: A health systems analysis of publicly funded contracted services delivered by the general dental practitioner workforce. BMC Health Services Research, 25(802), 1–17. https://doi.org/10.1186/s12913-025-12884-6
Manyazewal, T. (2017). Using the World Health Organization health system building blocks through survey of healthcare professionals to determine the performance of public healthcare facilities. Archives of Public Health, 75(50), 1–11. https://doi.org/10.1186/s13690-017-0221-9
Oo, T. H., Tianviwat, S., & Thitasomakul, S. (2021). Oral health system in Myanmar: A review. Journal of International Society of Preventive & Community Dentistry, 11(3), 231–241. https://doi.org/10.4103/jispcd.JISPCD_438_20
Ramanarayanan, V., Janakiram, C., Joseph, J., & Krishnakumar, K. (2020). Oral health care system analysis: A case study from India. Journal of Family Medicine and Primary Care, 9(4), 1950–1957. https://doi.org/10.4103/jfmpc.jfmpc_1191_19
Singh, A., & Watt, R. G. (2021). Primary care dentistry: Past, present and future. Journal of Primary Health Care, 13(2), 89–97.
World Health Organization. (2007). Everybody’s business – Strengthening health systems to improve health outcomes: WHO’s framework for action. WHO.
World Health Organization. (2018). Oral health policy and systems. Geneva: WHO.
World Health Organization. (2022). WHO health system framework 2022: Evolution from 6 building blocks to 6BB plus 2+. WHO
