บทบาทของวัดและสื่อปัญญาประดิษฐ์ในยุคดิจิทัลเพื่อการส่งเสริมการจัดการเรียนรู้ วิชาพระพุทธศาสนาเชิงรุก
THE ROLE OF TEMPLES AND ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN THE DIGITAL AGE FOR PROMOTING ACTIVE LEARNING IN BUDDHISM
คำสำคัญ:
การเรียนรู้เชิงรุก (Active Learning), ปัญญาประดิษฐ์ (AI), บทบาทของวัดบทคัดย่อ
ท่ามกลางกระแสศตวรรษที่ 21 ที่เทคโนโลยีดิจิทัลสร้างระยะห่างระหว่างพุทธศาสนิกชนกับวัด และการสอนพระพุทธศาสนาแบบตั้งรับเริ่มลดความดึงดูดลง บทความนี้จึงนำเสนอแนวทางการบูรณาการการจัดการเรียนรู้เชิงรุก (Active Learning) สื่อปัญญาประดิษฐ์ (AI) และบทบาทของวัด เพื่อยกระดับการศึกษาพุทธธรรมให้สอดคล้องกับพลวัตยุคสมัย ผลการวิเคราะห์พบว่า การก้าวข้ามข้อจำกัดดังกล่าวต้องอาศัยการขับเคลื่อน "พุทธวิธีสอน" เชิงรุกผ่านหลักโยนิโสมนสิการ กาลามสูตร และธรรมสากัจฉา เพื่อเปลี่ยนผู้เรียนให้เป็นผู้สร้างปัญญาด้วยตนเอง โดยมี AI เป็นเครื่องมือทรงพลัง ได้แก่ Generative AI ช่วยจำลองหลักธรรมนามธรรมให้เป็นรูปธรรม Conversational AI เป็นกัลยาณมิตรดิจิทัลตอบข้อสงสัยตลอด 24 ชั่วโมง และ Personalized Learning AI ช่วยปรุง "ธรรมโอสถ" ให้ตรงตามจริตเฉพาะบุคคล อย่างไรก็ตาม วัดและพระสงฆ์ยังคงเป็นแกนกลางสำคัญที่ไม่อาจทดแทนได้ในฐานะผู้รับรองความถูกต้องของเนื้อหา (Content Validator) เพื่อป้องกันการบิดเบือนคำสอน และเป็นผู้อำนวยความสะดวก (Facilitator) ที่ถ่ายทอดความเมตตาทางจิตวิญญาณ การผสานรวมองค์ประกอบเหล่านี้อย่างเป็นระบบจะช่วยสร้างระบบนิเวศการเรียนรู้ทางพระพุทธศาสนาที่มั่นคง ทันสมัย และยั่งยืนในโลกยุคดิจิทัล
เอกสารอ้างอิง
กฤษณพงศ์ เลิศบำรุงชัย. (2563). ปัญญาประดิษฐ์เพื่อการเรียนรู้สำหรับทุกคน. วารสารครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์ มหาวิทยาลัย, 48(4), 368-386.
ชิตพงศ์ กิตตินราดร. (2566). AI-Powered Organization: ปรับองค์กรให้ทันโลกปัญญาประดิษฐ์. สำนักพิมพ์ซี เอ็ดยูเคชั่น.
ณรงค์ ศิริเลิศวรกุล. (2562). ปัญญาประดิษฐ์: ความท้าทายและโอกาสของประเทศไทย. สำนักงานพัฒนา วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.).
ทิศนา แขมมณี. (2560). ศาสตร์การสอน: องค์ความรู้เพื่อการจัดกระบวนการเรียนรู้ที่มีประสิทธิภาพ (พิมพ์ครั้งที่ 21). สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
ปิยะชาติ อิศรภักดี. (2562). Future Teller: ปัญญาประดิษฐ์เปลี่ยนโลก. บริษัท แบรนด์เดจ จำกัด.
ไพฑูรย์ สินลารัตน์. (2558). ปรัชญาการศึกษาเชิงสร้างสรรค์และผลิตภาพ. สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์ มหาวิทยาลัย.
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2559). พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม. โรงพิมพ์มหาจุฬาลง กรณราชวิทยาลัย.
พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับหลวง. (2539). พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต เกสปุตตสูตร. โรงพิมพ์การ ศาสนา.
พระมหาหรรษา ธมฺมหาโส. (2562). พระพุทธศาสนากับการเปลี่ยนแปลงของโลกในยุคดิจิทัล. วารสารสันติศึกษา ปริทรรศน์ มจร, 7(ฉบับพิเศษ), 398-411.
พระราชวรเมธี, และคณะ. (2561). การบริหารจัดการวัดในยุคดิจิทัล. วารสารวิชาการธรรมทรรศน์, 18(2), 267- 278.
พอใจ สุวรรณโชติ. (2562). พุทธศาสนากับการปรับตัวในยุคดิจิทัล. วารสาร มจร การพัฒนาสังคม, 4(2), 115- 128.
มนัส บุญประกอบ. (2557). การพัฒนารูปแบบการสอนตามแนวพุทธวิธีเพื่อเสริมสร้างความสามารถในการคิด อย่างมีวิจารณญาณสำหรับนักเรียนมัธยมศึกษา. วารสารศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร, 16(2), 133- 145.
วโรดม ปรีดาศักดิ์. (2561). การพัฒนาแชทบอทเพื่อการศึกษา. วารสารวิชาการเทคโนโลยีอุตสาหกรรม, 14(3), 88-96.
วิจารณ์ พานิช. (2555). วิถีสร้างการเรียนรู้เพื่อศิษย์ในศตวรรษที่ 21. มูลนิธิสดศรี-สฤษดิ์วงศ์.
สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). (2561). พุทธธรรม ฉบับปรับปรุงและขยายความ. โรง พิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
ศักดิ์ เสกขุนทด. (2563). Digital Transformation in Action: เปลี่ยนธุรกิจในยุคดิจิทัล Step-by-Step. สำนักพิมพ์ โปรวิชั่น.
สุวิมล ว่องวาณิช. (2558). การวิจัยประเมินความต้องการจำเป็น. สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
สุทธิพงศ์ พงศ์วร. (2566). Generative AI: เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์สร้างสรรค์และผลกระทบต่อสังคม. วารสาร ปัญญาภิวัฒน์, 15(1), 304-318.
อภิชาติ อัศวมงคลกุล, อัครินทร์ คุณกิตติ, และ พีรพงศ์ ตริยเจริญ. (2563). การประยุกต์ใช้ปัญญาประดิษฐ์ทาง การศึกษา. วารสารศึกษาศาสตร์ มสธ., 13(2), 1-16.
อานนท์ ศักดิ์วรวิชญ์. (2562). ครูในฐานะผู้อำนวยการเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21. วารสารนวัตกรรมการเรียนรู้, 5(2), 1-15.
Bonwell, C. C., & Eison, J. A. (1991). Active learning: Creating excitement in the classroom. ASHE- ERIC Higher Education Report No. 1. The George Washington University, School of Education and Human Development.
Castells, M. (2010). The rise of the network society: The information age: Economy, society, and culture (Vol. 1, 2nd ed.). Wiley-Blackwell.
Freeman, S., Eddy, S. L., McDonough, M., Smith, M. K., Okoroafor, N., Jordt, H., & Wenderoth, M. P. (2014). Active learning increases student performance in science, engineering, and mathematics. Proceedings of the National Academy of Sciences, 111(23), 8410–8415.
Turkle, S. (2017). Alone together: Why we expect more from technology and less from each other (3rd ed.). Basic Books.
