การศึกษาเชิงวิเคราะห์หลักโยนิโสมนสิการในพระไตรปิฎก กับการแก้ปัญหาความขัดแย้งในครอบครัวยุคใหม่

กฤติยา ถ้ำทอง; พระมหาศุภวัฒน์ ฐานวุฑฺโฒ; อัญชฎา  พูลทัศฐาน

ผู้แต่ง

กฤติยา ถ้ำทอง สถาบันวิทยาศาสตร์ นวัตกรรมและวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลกรุงเทพ https://orcid.org/0009-0005-2032-682X
พระมหาศุภวัฒน์ ฐานวุฑฺโฒ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย
อัญชฎา พูลทัศฐาน อภิธรรมโชติกะวิทยาลัย, มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

คำสำคัญ:

โยนิโสมนสิการ, พระไตรปิฎก, ความขัดแย้งในครอบครัว, จิตวิทยาเชิงพุทธ

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาความหมาย ที่มา และโครงสร้างของหลักโยนิโสมนสิการที่ปรากฏในพระไตรปิฎกและคัมภีร์อรรถกถา 2) วิเคราะห์ลักษณะและสาเหตุของความขัดแย้งในครอบครัวยุคใหม่ และ 3) เสนอแนวทางการประยุกต์ใช้หลักโยนิโสมนสิการเพื่อแก้ไขและป้องกันความขัดแย้งในครอบครัว การศึกษานี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงเอกสาร โดยศึกษาจากพระไตรปิฎก อรรถกถา และงานวิชาการที่เกี่ยวข้อง แล้วนำมาวิเคราะห์และสังเคราะห์เป็นแนวทางประยุกต์ใช้ในบริบทครอบครัวร่วมสมัย

ผลการศึกษาพบว่า โยนิโสมนสิการหมายถึงการทำในใจโดยแยบคาย หรือการพิจารณาสิ่งต่าง ๆ อย่างถูกวิธีตามความเป็นจริง โดยสืบสาวถึงเหตุปัจจัยและมองเห็นความสัมพันธ์ของปัญหาอย่างรอบด้าน หลักธรรมนี้เป็นปัจจัยภายในสำคัญต่อการเกิดสัมมาทิฏฐิและการพัฒนาปัญญา ตรงกันข้ามกับอโยนิโสมนสิการ ซึ่งเป็นการคิดผิดวิธี อันนำไปสู่ความเข้าใจคลาดเคลื่อน ความยึดมั่น และความขัดแย้ง

ความขัดแย้งในครอบครัวยุคใหม่มีสาเหตุสำคัญจากช่องว่างระหว่างรุ่น ความแตกต่างของค่านิยม ช่องว่างทางดิจิทัล ความกดดันทางเศรษฐกิจและสังคม รวมถึงการสื่อสารที่ขาดสติ ปัจจัยเหล่านี้ทำให้ความเข้าใจผิดเล็กน้อยขยายตัวเป็นความขัดแย้งที่รุนแรง โดยเฉพาะเมื่อสมาชิกในครอบครัวด่วนตัดสิน ยึดมุมมองของตนเอง หรือมองปัญหาแบบแยกส่วน

บทความนี้เสนอการประยุกต์ใช้โยนิโสมนสิการ 4 ประการ ได้แก่ 1) วิธีคิดแบบสืบสาวเหตุปัจจัย เพื่อเข้าใจรากเหง้าของปัญหาและลดการกล่าวโทษ 2) วิธีคิดแบบเห็นคุณค่าแท้และคุณค่าเทียม เพื่อลดความขัดแย้งจากค่านิยมและความคาดหวังที่ไม่จำเป็น 3) วิธีคิดแบบเป็นอยู่ในขณะปัจจุบัน เพื่อส่งเสริมการสื่อสารอย่างมีสติ และ 4) วิธีคิดแบบแก้ปัญหาตามหลักอริยสัจ เพื่อจัดการปัญหาอย่างเป็นระบบ แนวทางดังกล่าวช่วยลดอคติ ฟื้นฟูความเข้าใจ และสร้างความสัมพันธ์ในครอบครัวที่เกื้อกูลกันมากขึ้น

เอกสารอ้างอิง

กรมกิจการสตรีและสถาบันครอบครัว. (2566). แผนปฏิบัติการด้านครอบครัว พ.ศ. 2566 - 2570.

https://www.dwf.go.th

คิดใหม่การเมืองเรื่อง 'รุ่น' กรณีศึกษาความขัดแย้งในครอบครัวไทย. (2566). 101 PUB.

https://101pub.org/rethinking-politics-of-generation-full-report/

จุไรพร ใจจง, & ณัฏฐิณี ศิริวัฒนานนท์. (2566). แนวทางการแก้ไขปัญหาความขัดแย้งในครอบครัวโดยใช้หลักพุทธธรรม. วารสารสันติศึกษาปริทรรศน์ มจร, 11(6), 1–14.

ฐิตินันทน์ ผิวนิล, & ปลายฟ้า นามไพร. (2569). กลวิธีและบทบาทของเยาวชนกับการจัดการปัญหาดิจิทัลในครอบครัว: การวิเคราะห์เอกสารบันทึกสะท้อนความคิด. วารสารสหวิทยาการนวัตกรรมปริทรรศน์, 9(1), 241–255.

ณัฐพงค์ แย้มเจริญ, กรกช แสนจิตร, & สุเทพ เดชะชีพ. (2566). การใช้พื้นที่บนโซเซียลมีเดียของผู้ปกครองและเยาวชนไทยในครอบครัวไทยยุคดิจิทัล. วารสารนิเทศสยามปริทัศน์, 22(2), 99–112.

พระเจริญพงษ์ วิชัย, สายน้ำผึ้ง รัตนงาม, & วันไชย์ กิ่งแก้ว. (2566). โยนิโสมนสิการในฐานะเป็นเครื่องมือจัดการความขัดแย้งภายในของมนุษย์. วารสารบัณฑิตแสงโคมคำ, 8(2), 423–441.

พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). (2541). การพัฒนาที่ยั่งยืน. กรุงเทพมหานคร: มูลนิธิพุทธธรรม.

พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2546). พุทธธรรม ฉบับปรับขยาย. กรุงเทพมหานคร: สำนักพิมพ์ผลิธัมม์.

พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2559). พุทธธรรม ฉบับปรับปรุงและขยายความ (พิมพ์ครั้งที่ 13). บริษัท สหธรรมิก จํากัด.

มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

ศิริกัญญา แก้วทอง, & สมศักดิ์ สินธุระเวชญ์. (2566). การจัดการความขัดแย้งในครอบครัวตามแนวทางพุทธธรรม. วารสาร

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 10(6), 39–52.

Phramaha Phanuvich Panuwityo. (2025). The transformation of Thai families in the context of globalization. Asian Journal of Humanities and Social Sciences, 8(2), 1–15.