ทิศทางและแนวโน้มการศึกษาพระพุทธศาสนาเถรวาทในบริบทโลกอนาคต

พระมหาเสฏฐวุฒิ วชิรญาโณ (ปาสวน)

ผู้แต่ง

พระมหาเสฏฐวุฒิ วชิรญาโณ (ปาสวน) สถาบันพระไตรปิฎก มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

คำสำคัญ:

พระพุทธศาสนาเถรวาท, ปัญญาประดิษฐ์, นวัตกรรมทางจิตวิญญาณ, ไตรสิกขายุคดิจิทัล

บทคัดย่อ

บทความวิชาการฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์สถานภาพปัจจุบันและพยากรณ์ทิศทางในอนาคตของการศึกษาพระพุทธศาสนาเถรวาท ภายใต้พลวัตความเปลี่ยนแปลงที่พลิกผัน (Disruption) ในศตวรรษที่ 21 ผลการวิเคราะห์พบว่า ระบบการศึกษาพุทธศาสนาในปัจจุบันกำลังเผชิญกับวิกฤตการณ์เชิงซ้อน ทั้งจากความเสื่อมถอยทางประชากรศาสตร์ วิกฤตศรัทธาจากพุทธพาณิชย์ และข้อจำกัดของหลักสูตรจารีตนิยมที่เน้นการท่องจำ ซึ่งไม่สอดคล้องกับความต้องการของสังคมยุคใหม่ ปัจจัยขับเคลื่อนสำคัญในอนาคต ได้แก่ ความก้าวหน้าของปัญญาประดิษฐ์ (AI/AGI) แนวคิดลัทธิพ้นมนุษย์ (Transhumanism) และวิกฤตสุขภาพจิตมวลชน จะบีบบังคับให้สถาบันสงฆ์ต้องรื้อสร้างกระบวนทัศน์ใหม่ บทความนี้เสนอแนะการเปลี่ยนผ่านสู่นวัตกรรมทางจิตวิญญาณ ผ่านระบบนิเวศการเรียนรู้โลกเสมือน (Metaverse) การใช้เทคโนโลยีชีวภาพ (Biofeedback) สนับสนุนการปฏิบัติธรรม และการสร้างระบบธนาคารหน่วยกิตทางธรรม (Dhamma Credit Bank) เพื่อบูรณาการเข้ากับระบบการศึกษาของรัฐ โดยมีเป้าหมายสูงสุดเพื่อยกระดับพุทธธรรมให้เป็นซอฟต์พาวเวอร์ทางปัญญา ที่พร้อมให้คำตอบเชิงจริยธรรมแก่มนุษยชาติในยุคหลังมนุษย์ได้อย่างยั่งยืน

เอกสารอ้างอิง

พระพรหมบัณฑิต (ประยูร ธมฺมจิตฺโต). (2556). พระพุทธศาสนากับโลกในศตวรรษที่ 21. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

พระมหาสมบูรณ์ วุฑฺฒิกโร, และคณะ. (2564). แนวโน้มและทิศทางการจัดการศึกษาของมหาวิทยาลัยสงฆ์ในทศวรรษหน้า. วารสารบัณฑิตศึกษาปริทรรศน์, 17(1), 1-15.

มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

วิจารณ์ พานิช. (2555). วิถีสร้างการเรียนรู้เพื่อศิษย์ ในศตวรรษที่ 21. กรุงเทพฯ: มูลนิธิสดศรี-สฤษดิ์วงศ์.

สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป. อ. ปยุตฺโต). (2560). การศึกษาที่สากล บนฐานแห่งภูมิปัญญาไทย. (พิมพ์ครั้งที่ 5). กรุงเทพฯ: มูลนิธิการศึกษาเพื่อสันติภาพ.

Ammerman, N. T. (2013). Spiritual But Not Religious? Beyond Binary Choices in the Study of Religion. Journal for the Scientific Study of Religion, 52(2), 258-278.

Campbell, H. A. (2012). Digital Religion: Understanding Religious Practice in New Media Worlds. London: Routledge.

Harari, Y. N. (2017). Homo Deus: A Brief History of Tomorrow. London: Vintage.

Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: Past, present, and future. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144-156.

Keown, D. (2013). Buddhist Ethics: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press.