มโนทัศน์ราชาแห่งมหาชน: กษัตริย์ผู้เป็นสมมติแห่งรัฐพุทธ จากหลักจักรวรรดิวัตรสู่หลักชยวาทสาสน์

บทคัดย่อ

บทความนี้ศึกษามโนทัศน์ราชาแห่งมหาชนในฐานะกษัตริย์ผู้เป็นสมมติแห่งรัฐพุทธ โดยวิเคราะห์
จาก อัคคัญญสูตร จักกวัตติสูตร อรรถกถาสุมังคลวิลาสินี ไตรภูมิพระร่วง และ อภิธานัปปทีปิกา ผลการศึกษา
ชี้ว่า รัฐ มิได้เกิดจากเทวสิทธิ์ แต่เกิดจากความจำเป็นของสังคมมนุษย์ เมื่อเกิดทรัพย์สินและเขตแดนจึงมีความ
ขัดแย้ง มนุษย์จึงทำสัญญาประชาคม เลือกมหาสมมตขึ้นรักษากติกา โดยอำนาจตั้งอยู่บนฉันทามติและธรรม
การวิเคราะห์ศัพท์ผู้ปกครองในอภิธานัปปทีปิกาเผยให้เห็นลำดับความคิดแบบอนุกรมวิธาน ตั้งแต่พระราชา
กษัตริย์ จนถึงพระเจ้าจักรพรรดิ แต่ละคำสะท้อนมิติต่างกัน เช่น ความเป็นเจ้าของแผ่นดิน การคุ้มครอง
ราษฎร โครงสร้างอำนาจ และสถานะความเป็นที่พึ่ง พัฒนาการของผู้ปกครองจึงเคลื่อนจากผู้ได้รับเลือกสู่ผู้
เป็นใหญ่โดยธรรมและสูงสุดคือจักรพรรดิผู้ครองโลกด้วยธรรม
ด้านอุดมคติการปกครอง จักกวัตติสูตรเสนอหลักจักรวรรดิวัตรเป็นแม่แบบธรรมาธิปไตย เน้นการ
คุ้มครองประชาชนและลดความเหลื่อมล้ำ ขณะที่ไตรภูมิพระร่วงของพญาลิไทย แสดงหลักชัยวาทสาสน์ซึ่ง
ประยุกต์ธรรมสู่การบริหารจริง ทั้งด้านภาษี การศาล และการสงเคราะห์ราษฎร สะท้อนการแปลงอุดมคติทาง
ธรรมให้เป็นนโยบายรัฐอย่างเป็นรูปธรรม