การวิเคราะห์เชิงพุทธศาสตร์ว่าด้วยกระบวนการและลำดับขั้นตอนการปฏิบัติสมถวิปัสสนากรรมฐานสายพุทโธ ตามแนวทางหลวงปู่มั่น ภูริทัตโต: กรณีศึกษาผ่านตำราพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม

บทคัดย่อ

บทความวิจัยเชิงวิเคราะห์ฉบับนี้มีวัตถุประสงค์หลักเพื่อศึกษา เจาะลึก และประมวลโครงสร้างกลไกการทำงานของจิตอย่างเป็นระบบในกระบวนการปฏิบัติสมถวิปัสสนากรรมฐานสาย พุทโธ โดยเน้นการวิเคราะห์กรณีศึกษาผ่านตำราแม่บทและคำสอนเชิงยุทธศาสตร์ของพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม บูรพาจารย์ผู้เป็นกำลังสำคัญในการวางรากฐานการปฏิบัติธรรมสายวัดป่า ผลการศึกษาพบว่า พลวัตการดำเนินจิตในสายปฏิบัตินี้มีลำดับขั้นตอนที่สอดรับกันอย่างเป็นเหตุเป็นผล เริ่มต้นจากการสถาปนารากฐานทางจริยธรรมที่มั่นคงผ่านพลังแห่งศรัทธาและการสมาทานศีลสังวรอย่างเคร่งครัด ซึ่งทำหน้าที่เป็นปราการด่านแรกในการลดแรงเสียดทานทางอารมณ์และสกัดกั้นนิวรณ์ธรรมที่คอยรบกวนจิตใจมิให้ฟุ้งซ่านซัดส่าย เมื่อฐานรากมีความพร้อม จิตจะก้าวเข้าสู่พลวัตของสมถภาวนาที่ทรงประสิทธิภาพ โดยใช้บทบริกรรม พุทโธ ผสานเข้ากับอานาปานสติอย่างกลมกลืนเพื่อยระดับความเข้มข้นของสติและสมาธิตามลำดับชั้น ตั้งแต่ระดับขณิกสมาธิ อุปจารสมาธิ ไปจนถึงอัปปนาสมาธิ ซึ่งเป็นสภาวะที่จิตรวมตัวเป็นหนึ่งเดียวจนเกิดสภาวะ ผู้รู้ (The Knower) ที่โดดเด่นด้วยความตื่นตัว สว่างไสว และเบาสบายอย่างยิ่ง

ในลำดับถัดมา เมื่อจิตมีสมาธิพละ ที่แก่กล้าและมีความพร้อมในเชิงยุทธวิธีอย่างเต็มพิกัด กระบวนการจะแปรเปลี่ยนเข้าสู่ขั้นวิปัสสนาอย่างเข้มข้น ผ่านยุทธการการพิจารณากายคตาสติและการชำแหละธาตุสี่ เพื่อทำลายความลวงของวิปลาส 4 และการรื้อถอนสักกายทิฐิ หรือความยึดมั่นในตัวตนอย่างถึงรากถึงโคน การศึกษานี้ชี้ให้เห็นอย่างนัยสำคัญว่า หัวใจสำคัญของการปฏิบัติสายพุทโธ มิใช่เพียงการมุ่งเน้นความสงบนิ่งเชิงรับ (Passive Stillness) เพื่อความสุขชั่วคราว แต่คือการบริหารจัดการสติและปัญญาอย่างมีกลยุทธ์ (Strategic Management of Awareness) เพื่อการรื้อถอนอาสวกิเลสที่ฝังลึกอยู่ในจิตใต้สำนึกอย่างถาวรและสิ้นเชิง นำไปสู่สภาวะแห่งวิมุตติหลุดพ้นที่เป็นขั้นตอนและมีแบบแผนตามแนวทางพุทธศาสตร์ดั้งเดิมที่สืบทอดกันมา