ภาวะผู้นำเชิงจริยธรรมของผู้บริหารสถานศึกษาในยุคปัญญาประดิษฐ์: จากองค์ความรู้สู่คุณค่าความเป็นมนุษย์
Main Article Content
บทคัดย่อ
การเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วของปัญญาประดิษฐ์ (Artificial Intelligence: AI) ทำให้ผู้บริหารสถานศึกษาสามารถใช้ข้อมูลและระบบอัจฉริยะสนับสนุนการวิเคราะห์ การตัดสินใจ การบริหารทรัพยากร การพัฒนาบุคลากร และการจัดการเรียนรู้ได้มากขึ้น อย่างไรก็ตาม ประสิทธิภาพทางเทคโนโลยีมิใช่เกณฑ์ที่เพียงพอสำหรับการตัดสินใจทางการศึกษา เพราะการใช้ AI อาจเกี่ยวข้องกับความเป็นธรรม อคติของอัลกอริทึม ความโปร่งใส ความเป็นส่วนตัว ความรับผิดชอบ ศักดิ์ศรี และความสามารถในการตัดสินใจของมนุษย์ บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์และสังเคราะห์แนวคิดภาวะผู้นำเชิงจริยธรรม ปัญญาประดิษฐ์ที่มีความรับผิดชอบ (Responsible AI) ปัญญาประดิษฐ์ที่มีมนุษย์เป็นศูนย์กลาง (Human-Centered AI) จริยธรรมและธรรมาภิบาลปัญญาประดิษฐ์ (AI Ethics and Governance) เพื่อเสนอกรอบแนวคิด (Conceptual Framework) สำหรับผู้บริหารสถานศึกษา โดยใช้การสังเคราะห์เชิงแนวคิดแบบบูรณาการจากฐานองค์ความรู้ด้านภาวะผู้นำเชิงจริยธรรม Responsible AI และจริยธรรม AI ในการศึกษา Human-Centered AI และ Human Agency และ AI Governance โดยเปรียบเทียบคุณค่า หลักการ กลไกการกำกับ และผลลัพธ์ที่พึงประสงค์จากงานพื้นฐาน งานวิชาการร่วมสมัย และกรอบนโยบายขององค์การระหว่างประเทศ เพื่อนำมาสังเคราะห์เป็นองค์ประกอบของกรอบแนวคิด ผลการสังเคราะห์นำไปสู่กรอบแนวคิดภาวะผู้นำเชิงจริยธรรมที่มุ่งคุณค่าความเป็นมนุษย์ในยุคปัญญาประดิษฐ์ (Human-Value-Centered Ethical Leadership in the AI Era : A Conceptual Framework) ประกอบด้วย 6 หลักคิด ได้แก่ (1) ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ (2) ความเป็นธรรมและการมีส่วนร่วมอย่างทั่วถึง (3) ความโปร่งใสและความสามารถในการอธิบาย (4) ความรับผิดชอบและการตรวจสอบได้ (5) ความสามารถในการตัดสินใจและการกำกับดูแลโดยมนุษย์ และ (6) ความงอกงามของมนุษย์ โดยเชื่อมโยงผ่านเส้นทาง องค์ความรู้ → ปัญญาประดิษฐ์ → วิจารณญาณเชิงจริยธรรม → ภาวะผู้นำและธรรมาภิบาลที่มีความรับผิดชอบ → คุณค่าความเป็นมนุษย์ → ความงอกงามของมนุษย์ กรอบดังกล่าวเสนอว่า ความก้าวหน้าของสถานศึกษาในยุค AI ไม่ควรวัดจากระดับการนำเทคโนโลยีมาใช้เพียงอย่างเดียว แต่ควรพิจารณาความสามารถของผู้บริหารในการกำกับเทคโนโลยีด้วยวิจารณญาณทางจริยธรรม เพื่อให้ AI สนับสนุนการพัฒนาศักยภาพ ความเป็นอยู่ที่ดี สิทธิ ความเป็นธรรม และคุณภาพการศึกษาอย่างยั่งยืน
Article Details
เอกสารอ้างอิง
พันธ์ศักดิ์ พึ่งงาม. (2569). ศักยภาพของ AI ในการสนับสนุนการตัดสินใจของผู้บริหารสถานศึกษา. วารสารวิจยวิชาการ, 9(3), 337–356.
ภิญญาพัชญ์ ทำทาน, โกสุม สายใจ, และรัฐจักรพล สามทองก่ำ. (2569). ทักษะของผู้บริหารสถานศึกษาในยุคปัญญาประดิษฐ์. วารสารวิจยวิชาการ, 9(2), 384–399.
สุกัญญา สุดารารัตน์. (2569). ภาวะผู้นำเชิงปัญญาประดิษฐ์ของผู้บริหารสถานศึกษา เพื่อการพัฒนาการศึกษายุคปัญญาประดิษฐ์. วารสารมหาวิทยาลัยพายัพ, 36(1), 210–229.
Brown, M. E., Treviño, L. K., & Harrison, D. A. (2005). Ethical leadership: A social learning perspective for construct development and testing. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 97(2), 117–134.
Council of Europe. (2024). Framework Convention on Artificial Intelligence and Human Rights, Democracy and the Rule of Law (CETS No. 225).
Ho, C. S. M. (2026). Principals’ ethical leadership in the AI era: A narrative literature review of emerging challenges, strategies, and outcomes. Computers & Education, 243, Article 105517.
Keser Ozmantar, Z., & Gök, F. (2024). Gender differences in school principals’ ethical decision-making processes. International Journal of Educational Management, 38(6), 1667–1684.
Miao, F., & Cukurova, M. (2024). AI competency framework for teachers. UNESCO.
Miao, F., Shiohira, K., & Lao, N. (2024). AI competency framework for students. UNESCO.
Michopoulou, K., & Gan, J. K. C. (2025). Ethical leadership in AI-enabled schools: Navigating human rights, equity, and justice in education. European Journal of Education and Pedagogy, 6(5), 24–33.
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2023). OECD digital education outlook 2023: Towards an effective digital education ecosystem. OECD Publishing.
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2024). Recommendation of the Council on Artificial Intelligence (OECD/LEGAL/0449). https://legalinstruments.oecd.org/en/instruments/OECD-LEGAL-0449
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2025). Education for human flourishing: A conceptual framework. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/73d7cb96-en
Özdoğru, M., & Sarıer, Y. (2024). The relationship of ethical leadership with teachers’ organizational behavior, attitudes, and perceptions: A meta-analysis study. Humanities and Social Sciences Communications, 11, Article 1538. https://doi.org/10.1057/s41599-024-04070-6
Stahl, B. C., Andreou, A., Brey, P., Hatzakis, T., Kirichenko, A., Macnish, K., Laulhé Shaelou, S., Patel, A., Ryan, M., & Wright, D. (2021). Artificial intelligence for human flourishing–Beyond principles for machine learning. Journal of Business Research, 124, 374–388. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2020.11.030
Tabassi, E. (2023). Artificial intelligence risk management framework (AI RMF 1.0) (NIST AI 100-1). National Institute of Standards and Technology. https://doi.org/10.6028/NIST.AI.100-1
UNESCO. (2021). Recommendation on the ethics of artificial intelligence. https://www.unesco.org/en/legal-affairs/recommendation-ethics-artificial-intelligence