ภาษีลาภลอยสำหรับธุรกิจโรงกลั่นและค้าน้ำมันเชื้อเพลิงในประเทศไทย: ข้อพิจารณาด้านนโยบาย กฎหมาย และผลกระทบทางเศรษฐศาสตร์

บทคัดย่อ

บทความวิชาการเชิงลึกนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์แนวคิดทฤษฎี ความเหมาะสม และอุปสรรคในการนำเครื่องมือภาษีลาภลอย (Windfall Tax) มาใช้กับธุรกิจผู้ผลิตน้ำมันเชื้อเพลิง (โรงกลั่น) และธุรกิจค้าน้ำมันเชื้อเพลิงในประเทศไทย โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงเอกสาร (Documentary Research) วิเคราะห์ผ่านกรอบแนวคิดทฤษฎีการจัดเก็บภาษีจากค่าเช่าทางเศรษฐกิจ (Economic Rent Taxation) ทฤษฎีความเป็นธรรมทางสังคมของ Rawls (1971) และประสบการณ์การบังคับใช้ในต่างประเทศ โดยเฉพาะสหราชอาณาจักรและสหภาพยุโรป พร้อมทั้งศึกษาโครงสร้างตลาดน้ำมันไทย ฐานะกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง ค่าการกลั่นส่วนเกิน (Excess GRM) และข้อจำกัดทางกฎหมายของพระราชบัญญัติภาษีเงินได้ปิโตรเลียม พ.ศ. 2514

ผลการศึกษา พบว่า ธุรกิจโรงกลั่นและค้าน้ำมันเชื้อเพลิงในไทยมีสัญญาณของส่วนต่างการกลั่นที่สูงผิดปกติ ซึ่งอาจสะท้อนถึงความเป็นไปได้ของผลตอบแทนส่วนเกินจากปัจจัยภูมิรัฐศาสตร์ (สงครามรัสเซีย-ยูเครนและวิกฤตการณ์ตะวันออกกลาง) ส่งผลให้ค่าการกลั่นตลาด (Market GRM) ปรับตัวเพิ่มขึ้นอย่างรุนแรงถึง 16–17 บาท/ลิตร (เมษายน 2569) ขณะที่กองทุนน้ำมันเชื้อเพลิงมีฐานะขาดดุลประมาณ 56,229 ล้านบาท และมีภาระชดเชยราคาน้ำมันดีเซลประมาณ 1,473 ล้านบาทต่อวัน ณ วันที่ 7 เมษายน 2569 และต้องอุดหนุนราคาดีเซลวันละกว่า 1,470 ล้านบาท อย่างไรก็ตาม การจัดเก็บภาษีลาภลอยเผชิญอุปสรรคสำคัญ 3 ประการ ได้แก่ (1) ความไม่เหมาะสมทางเทคนิคในการใช้ค่าการกลั่น (GRM) เป็นฐานภาษีโดยตรง (2) การไม่มีกฎหมายเฉพาะรองรับ (3) ความเสี่ยงด้านความมั่นคงทางพลังงาน จากการลดกำลังการผลิตและการนำเข้าน้ำมันสำเร็จรูป บทความนี้นำเสนอองค์ความรู้ใหม่ กรอบนโยบายภาษีลาภลอย 4 เสาหลัก (4‑Pillar Windfall Tax Policy Framework for Thailand) ประกอบด้วย (1) การปรับฐานภาษีจาก Net Refining Margin แทน GRM (2) กลไกอัตโนมัติสามมิติ (3) กลไกการแบ่งปันภาระระหว่างภาคส่วน และ (4) กลไกตรวจสอบและถ่วงดุลเพื่อลดการกีดกันทางการค้า ดังนั้น รัฐบาลควรปรับปรุง แก้ไขพระราชบัญญัติภาษีเงินได้ปิโตรเลียม การจัดทำร่างพระราชบัญญัติภาษีกำไรส่วนเกินทางพลังงาน และการเสริมสร้างความโปร่งใสในการบริหารกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง