ผ้าทอ ความทรงจำ และการเปลี่ยนผ่านบทบาทของผู้หญิงชนบทล้านนา:  ประวัติศาสตร์บอกเล่าจากชุมชนแม่ทา จังหวัดเชียงใหม่

ปลายฟ้า นามไพร

ผู้แต่ง

ปลายฟ้า นามไพร อาจารย์ประจำภาควิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง

คำสำคัญ:

ผ้าทอ, ความทรงจำ, ผู้หญิงชนบท, ประวัติศาสตร์บอกเล่า

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาการเปลี่ยนแปลงและความหมายของผ้าทอในวิถีชีวิตของผู้หญิงชนบทล้านนา ผ่านประวัติศาสตร์บอกเล่าของผู้หญิงในชุมชนแม่ทา อำเภอแม่ออน จังหวัดเชียงใหม่ และ 2) เพื่ออธิบายการเปลี่ยนผ่านบทบาทของผู้หญิงในชนบทล้านนา ภายใต้การเปลี่ยนแปลงของระบบเศรษฐกิจ วิถีการผลิต และสังคมชนบทที่สะท้อนผ่านความทรงจำเกี่ยวกับการทอผ้า การวิจัยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บข้อมูลใน พ.ศ. 2557 จากผู้หญิงที่มีประสบการณ์เกี่ยวข้องกับการทอผ้าในชุมชนแม่ทา จังหวัดเชียงใหม่ จำนวน 3 ราย โดยการสัมภาษณ์เชิงลึก การสังเกต และการบันทึกภาคสนาม วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา โดยใช้แนวคิดเพศสภาพเป็นกรอบในการตีความ

ผลการศึกษาพบว่า การทอผ้าในอดีตเป็นทั้งกิจกรรมการผลิตและกระบวนการสร้างบทบาทของผู้หญิงในฐานะผู้ดูแลครอบครัวและผู้สืบทอดภูมิปัญญาของชุมชน การขยายตัวของระบบตลาด การศึกษา และการผลิตเชิงพาณิชย์ ทำให้การทอผ้าค่อย ๆ ลดบทบาทลง เนื่องจากผู้หญิงต้องใช้แรงงานในการสร้างรายได้มากขึ้น การลดบทบาทของการทอผ้าเกิดขึ้นพร้อมกับการเปลี่ยนผ่านของรูปแบบแรงงานผู้หญิง จากการผลิตเพื่อยังชีพภายในครัวเรือนไปสู่แรงงานที่เชื่อมโยงกับระบบตลาด ขณะที่ความรับผิดชอบต่อครอบครัวยังคงดำรงอยู่ ประวัติศาสตร์บอกเล่าช่วยให้เห็นความหมายของการเปลี่ยนแปลงผ่านความทรงจำของผู้หญิง และทำให้เข้าใจพลวัตของผู้หญิงในชนบทล้านนาได้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น

เอกสารอ้างอิง

กนกพร ดีบุรี. (2542). เครือข่ายทางสังคมของผู้หญิงในระบบรับเหมาช่วง: กรณีศึกษาการผลิตเสื้อผ้าสำเร็จรูปในอำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่ [วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาการพัฒนาสังคม, มหาวิทยาลัยเชียงใหม่].

กาญจนา แก้วเทพ, และสมสุข หินวิมาน. (2551). สายธารแห่งนักคิดทฤษฎีเศรษฐศาสตร์การเมืองกับสื่อสารศึกษา. ภาพพิมพ์.

ชูสิทธิ์ ชูชาติ. (2527). การผลิตเพื่อเลี้ยงตัวเองในสังคมศักดินา: ศึกษาเฉพาะการผลิตระดับหมู่บ้านในภาคเหนือของประเทศไทย พ.ศ. 1839–2475. ใน ฉัตรทิพย์ นาถสุภา และสมภพ มานะรังสรรค์ (บรรณาธิการ), ประวัติศาสตร์เศรษฐกิจไทยจนถึง พ.ศ. 2484 (น. 351–378). สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

ทรงศักดิ์ ปรางค์วัฒนากุล และแพทรีเซีย ชีสแมน. (2530). ผ้าล้านนา: ยวน ลื้อ ลาว. โครงการศูนย์ส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.

อิชิกาวา, โทโมโกะ. (2549). การเปลี่ยนแปลงการแบ่งงานระหว่างชายหญิงในชุมชนทอผ้าภาคเหนือ: กรณีศึกษา ตำบลแจ้ซ้อน อำเภอเมืองปาน จังหวัดลำปาง [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยเชียงใหม่].

พัชรินทร์ คำแปง. (2546). การเกษตรเพื่อวิถีชีวิตที่ยั่งยืนในความหมายและเงื่อนไขที่หลากหลายของเกษตรกร: กรณีศึกษาสมาชิกกลุ่มเกษตรอินทรีย์ ตำบลแม่ทา กิ่งอำเภอแม่ออน จังหวัดเชียงใหม่ [วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาการพัฒนาสังคม, มหาวิทยาลัยเชียงใหม่].

แพทรีเซีย ชีสแมน แน่นหนา, และวิถี พานิชพันธ์. (2536). สายใยแห่งวัฒนธรรมไทในศิลปะบนผืนผ้า. ใน ทรงศักดิ์ ปรางค์วัฒนากุล (บรรณาธิการ), ผ้าเอเชีย: มรดกร่วมทางวัฒนธรรม (น. 29–46). สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ กระทรวงศึกษาธิการ และสำนักส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.

สุริยา สมุทคุปติ์, พัฒนา กิติอาษา, และนันทิยา พุทธะ. (2537). แม่ญิงต้องต่ำหูก: พัฒนาการของกระบวนการทอผ้าและการเปลี่ยนแปลงบทบาทของผู้หญิงในหมู่บ้านอีสานปัจจุบัน. ห้องไทยศึกษานิทัศน์ สำนักวิชาเทคโนโลยีสังคม มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี.

อรรถจักร์ สัตยานุรักษ์. (2559). ลืมตาอ้าปาก จาก “ชาวนา” สู่ “ผู้ประกอบการ”. มติชน.

Portelli, A. (1991). The death of Luigi Trastulli and other stories: Form and meaning in oral history. State University of New York Press.

Scott, J. W. (1986). Gender: A useful category of historical analysis. The American Historical Review, 91(5), 1053–1075. https://doi.org/10.1086/ahr/91.5.1053