ปัญหาทางกฎหมายในการคุ้มครองภูมิปัญญาท้องถิ่นของผู้ทรงสิทธิ จากการถูกละเมิดหรือบิดเบือน
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาคำจำกัดความของผู้ทรงสิทธิ์ของภูมิปัญญาท้องถิ่น
2) เพื่อศึกษาสิทธิของผู้ทรงสิทธิ์ในกรณีมีการละเมิดหรือบิดเบือนภูมิปัญญาท้องถิ่นของผู้ทรงสิทธิ
และ 3) เพื่อสร้างแนวทางในการในการคุ้มครองการละเมิดหรือบิดเบือนภูมิปัญญาท้องถิ่นของผู้ทรงสิทธิ ซึ่งการวิจัยในครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงเอกสารและเปรียบเทียบ พบว่า กฎหมายทรัพย์สินทางปัญญาที่มีอยู่ไม่สามารถใช้คุ้มครองภูมิปัญญาท้องถิ่นได้อย่างมีประสิทธิภาพ เนื่องจากลักษณะของภูมิปัญญาท้องถิ่นที่เป็นองค์ความรู้ร่วมของชุมชนและสืบทอดมาอย่างต่อเนื่อง ขัดแย้งกับหลักการเน้นความเป็นเจ้าของเดี่ยวและเงื่อนไขความเป็นสิ่งใหม่
แม้กฎหมายไทยในปัจจุบันจะรับรอง ชุมชน เป็นผู้ทรงสิทธิหลักตามรัฐธรรมนูญ และ พ.ร.บ. มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม แต่สิทธิดังกล่าวยังจำกัดอยู่เพียงมิติของการ อนุรักษ์และการดูแล เท่านั้น ซึ่งนำไปสู่ช่องว่างทางกฎหมายในการป้องกันและฟ้องร้องเมื่อเกิดการละเมิดเชิงพาณิชย์ (Biopiracy)
งานวิจัยจึงเสนอแนวทางการแก้ไขผ่านการสร้าง มาตรการคุ้มครองจำเพาะ (Sui Generis Protection) สำหรับภูมิปัญญาท้องถิ่นโดยตรง ซึ่งต้องกำหนด นิยามผู้ทรงสิทธิร่วมของชุมชน ให้ชัดเจน และจัดตั้ง กลไกการแบ่งปันผลประโยชน์ (Benefit Sharing) ที่เป็นมาตรฐาน เพื่อมอบอำนาจทางกฎหมายแก่ชุมชนในการควบคุมการใช้ประโยชน์เชิงพาณิชย์ และได้รับส่วนแบ่งผลประโยชน์อย่างเป็นธรรมเมื่อมีการนำภูมิปัญญาท้องถิ่นไปต่อยอดได้อย่างยั่งยืน
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
กนกพร ฉิมพลี. (2555). รูปแบบการจัดการความรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านหัตถกรรมเครื่องจักรสาน: กรณีศึกษาวิสาหกิจชุมชน จังหวัดนครราชสีมา (วิทยานิพนธ์ปรัชญาดุษฎีบัณฑิต). สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์.
กรมทรัพย์สินทางปัญญา. (2566). ภูมิปัญญาท้องถิ่น. สืบค้นเมื่อ 23 พฤษภาคม 2568, จาก https://www.ipthailand.go.th/
กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (2552). คู่มือการขึ้นทะเบียนมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ. กรุงเทพฯ: องค์การสงเคราะห์ทหารผ่านศึก ในพระบรมราชูปถัมภ์.
กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (2555). วัฒนธรรม วิถีชีวิตและภูมิปัญญา. กรุงเทพฯ: กรมส่งเสริมวัฒนธรรม.
กระทรวงวัฒนธรรม. (2558). ร่างพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม พ.ศ. 2559. กรุงเทพฯ: สำนักนโยบายและยุทธศาสตร์.
กระทรวงสาธารณสุข. (2568, 19 มีนาคม). ขอความร่วมมือประชาสัมพันธ์ประกาศโฆษณาคำขอจดทะเบียนสิทธิในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย (เอกสารเลขที่ มท 0821.4/ว 1-83). กรุงเทพฯ:
กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น.
กลุ่มงานผลิตเอกสาร สำนักประชาสัมพันธ์ สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร. (2563). สิทธิชุมชน. กรุงเทพฯ: สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร.
กิตติพร ใจบุญ, & กิ่งทอง มหาพรไพศาล. (2550). การประชุมเชิงปฏิบัติการระดับอนุภูมิภาคเอเชีย เรื่องมรดกร่วมทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้. วารสารวัฒนธรรมไทย, 47(1), 8–9.
จารุวรรณ ธรรมวัตร. (2543). ภูมิปัญญาอีสาน. อุบลราชธานี: ศิริธรรมออฟเซท.
ณัฐชัย ณ ลำปาง. (2558). การคุ้มครองมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ภายใต้อนุสัญญาว่าด้วยการสงวนรักษามรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ พ.ศ. 2546: ศึกษากรณีของประเทศไทยในการเข้าเป็นภาคี (วิทยานิพนธ์นิติศาสตรมหาบัณฑิต). จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
ทวีพฤทธิ์ ศิริศักดิ์บรรจง. (2556). มาตรการคุ้มครองการแสดงออกทางวัฒนธรรมแบบประเพณี: ศึกษากรณีผ้าไหมสุรินทร์ (วิทยานิพนธ์นิติศาสตรดุษฎีบัณฑิต). มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
เทียมสูรย์ สิริศรีศักดิ์. (2555). อนุสัญญาเพื่อการปกป้องคุ้มครองมรดกวัฒนธรรมที่ไม่ใช่กายภาพ. วารสารเมืองโบราณ, 38(2), 1-15.
บุษกร วัฒนบุตร และ ยุภดี แหยมสุขสวัสดิ์. (2568). แนวทางการส่งเสริมภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อการท่องเที่ยวชุมชนบ้านเกาะเกิด อำเภอบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา. วารสารการบริหารการปกครองและนวัตกรรมท้องถิ่น, 9(2), 377–392.
ประชิต สกุณะพัฒน์ และคณะ. (2551). มรดกทางวัฒนธรรม: ภาคกลางและภาคตะวันออก. กรุงเทพฯ: แสงดาว.
ประเวศ วะสี. (2538). ยุทธศาสตร์ทางปัญญาแห่งชาติ. กรุงเทพฯ: สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย.
พรเทพ สิทธิพรหม. (2562). การคุ้มครองภูมิปัญญาท้องถิ่นของประเทศไทยและประเทศอินเดีย. วารสารสุทธิปริทัศน์, 33(106), 253–270.
พัฒนา สุขประเสริฐ. (2558). ภูมิปัญญาท้องถิ่นกับการส่งเสริมการเกษตร. กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัย เกษตรศาสตร์.
พระราชบัญญัติเครื่องหมายการค้า พ.ศ. 2534. (2534, 15 มีนาคม). ราชกิจจานุเบกษา, 108, หน้า 1.
พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537. (2537, 21 ธันวาคม). ราชกิจจานุเบกษา, 111, หน้า 1.
พระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522. (2522, 11 พฤษภาคม). ราชกิจจานุเบกษา, 96, หน้า 1.
พระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม พ.ศ. 2559. (2559, 23 มีนาคม).
ราชกิจจานุเบกษา, 133, หน้า 1.
รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560. (2560, 6 เมษายน). ราชกิจจานุเบกษา, 134,
หน้า 1.
ราศี บุรุษรัตนพันธุ์. (2544). มรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้คืออะไรและมีความเกี่ยวข้องกับภารกิจงานของกรมศิลปากรอย่างไรบ้าง. นิตยสารศิลปากร, 114–117.
วิวิธ วงศ์ทิพย์. (2563). กรอบความตกลงอาเซียนว่าด้วยการคุ้มครองภูมิปัญญาท้องถิ่น (วิทยานิพนธ์ดุษฎีบัณฑิต). สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์.
สถาบันแห่งชาติว่าด้วยภูมิปัญญาและการศึกษาไทย. (2542). แนวคิดและกรณีศึกษาเรื่องแนวทางการส่งเสริมภูมิปัญญาในต่างประเทศ. กรุงเทพฯ: ที. พี. พรินท์.
สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ. (2552). มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม. กรุงเทพฯ: องค์การสงเคราะห์ทหารผ่านศึก ในพระบรมราชูปถัมภ์.
สุดเขต บริบูรณ์. (2555). ภูมิปัญญาท้องถิ่น. ใน ตำรากฎหมายทรัพย์สินทางปัญญา. กรุงเทพฯ: เนติบัณฑิตยสภา.
อมรา พงศาพิชญ์. (2553). สิทธิมนุษยชนในมิติวัฒนธรรม: แด่ศักดิ์ศรีเสมอกันทุกชั้นชน. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
เอี่ยม ทองดี, และคณะ. (2542). พลังประวัติศาสตร์ท้องถิ่นต่อการพัฒนาชุมชน. นครปฐม: มหาวิทยาลัยมหิดล.
Cang, V. G. (2007). Defining intangible cultural heritage and its stakeholders: The case of Japan. Oxford: Oxford University Press.
Girsberger, M. A. (2008). Intellectual property and traditional cultural expressions in a digital environment. Cheltenham: Edward Elgar.
Lixinski, L. (2013). Intangible cultural heritage in international law. Oxford: Oxford University Press.
Lloyd, G. (2009). The safeguarding of intangible cultural heritage: Law and policy (Unpublished doctoral dissertation). University of Sydney.
UNESCO. (2003). Convention for the safeguarding of the intangible cultural heritage. Paris: UNESCO.
United Nations. (1945). Charter of the United Nations. San Francisco: United Nations.
Urbinati, S. (2012). The role for communities, groups and individuals under the convention for the safeguarding of the intangible cultural heritage. In S. Wiessner (Ed.), Cultural heritage, cultural rights, cultural diversity: New developments in international law. Leiden: Martinus Nijhoff.
World Intellectual Property Organization (WIPO). (2013). Intellectual property, traditional knowledge and traditional cultural expressions/folklore. Geneva: World Intellectual Property Organization (WIPO).
World Intellectual Property Organization (WIPO). (2018). The protection of traditional cultural expressions: Draft articles 2018. Geneva: World Intellectual Property Organization (WIPO).
Yang, C. C. (2010). A comparative study of the models employed to protect indigenous traditional cultural expressions. Asian-Pacific Law & Policy Journal, 11(2), 51–53.
Yu, P. K. (2008). Cultural relics, intellectual property and intangible heritage. College Station: Texas A&M University Press.
