การปฏิรูปสถาบันทางการเมืองเพื่อเปลี่ยนผ่านไปสู่ประชาธิปไตย: กรณีศึกษาการปฏิรูประบบเลือกตั้งไทย

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสาเหตุที่นำมาสู่การปฏิรูประบบเลือกตั้งของไทย 2) ศึกษาผลของการปฏิรูประบบเลือกตั้งต่อการเมืองไทย และ 3) นำเสนอข้อเสนอแนะต่อการปฏิรูประบบเลือกตั้งเพื่อเปลี่ยนผ่านไปสู่ประชาธิปไตยไทย ซึ่งใช้การวิจัยเชิงคุณภาพโดยเก็บข้อมูลจากเอกสารปฐมภูมิและทุติยภูมิที่เกี่ยวกับการปฏิรูประบบเลือกตั้งภายใต้รัฐธรรมนูญปี 2540 ปี 2550 และ ปี 2560 และวิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้การวิเคราะห์เนื้อหา ซึ่งผู้วิจัยตั้งข้อถกเถียงว่า การปฏิรูประบบเลือกตั้งของไทยไม่เพียงแต่พยายามปรับปรุงกลไกเชิงเทคนิค แต่ยังเป็นเครื่องมือทางการเมืองที่สะท้อนการจัดโครงสร้างอำนาจและกำหนดผลลัพธ์ทางการเมืองของชนชั้นนำ ส่งผลให้การปฏิรูประบบเลือกตั้งไม่อาจสร้างเสถียรภาพทางการเมืองและประชาธิปไตยที่ยั่งยืน

ผลการศึกษาพบว่า การปฏิรูประบบเลือกตั้งภายใต้รัฐธรรมนูญปี 2540 ที่นำระบบผสมคู่ขนาน (MMM) มาใช้ มีส่วนสร้างรัฐบาลที่มีเสถียรภาพและเอื้อต่อการเกิดพรรคการเมืองขนาดใหญ่ แต่กลับลดทอนกลไกตรวจสอบถ่วงดุลในระบบรัฐสภาและการรวมศูนย์อำนาจของฝ่ายบริหาร ส่วนการปฏิรูประบบเลือกตั้งในรัฐธรรมนูญปี 2550 แม้จะยังคงใช้ระบบผสมคู่ขนานและปรับรายละเอียดเพื่อเพิ่มโอกาสให้พรรคขนาดเล็ก แต่มิได้แก้ไขความขัดแย้งเชิงโครงสร้างทางการเมือง ทำให้เสถียรภาพการเมืองยังคงเปราะบาง ขณะที่การปฏิรูประบบเลือกตั้งในรัฐธรรมนูญปี 2560 ซึ่งใช้ระบบจัดสรรปันส่วนผสม (MMA) เป็นไปเพื่อลดอำนาจพรรคขนาดใหญ่และกระจายที่นั่งในสภา แต่ผลลัพธ์ทางการเมืองไม่แน่นอนและไม่ได้ส่งเสริมความเข้มแข็งของพรรคการเมืองหรือฉันทามติร่วมในกติกา จึงนำมาสู่ข้อเสนอที่ว่า การเปลี่ยนผ่านไปสู่ประชาธิปไตยไทยมิอาจอาศัยระบบเลือกตั้งเพียงอย่างเดียว แต่ต้องมีกระบวนการในการออกแบบกติกาที่เปิดให้มีส่วนร่วมเพื่อสร้างฉันทามติทางการเมืองและส่งเสริมความเข้มแข็งของพรรคการเมือง