พุทธนวัตกรรม: การสร้างความเข้มแข็งด้านจิตใจ ในกลุ่มเสี่ยงโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาและสังเคราะห์แนวคิด ทฤษฎี และวิธีการสร้างความเข้มแข็งทางจิตใจ 2) พัฒนากระบวนการสร้างความเข้มแข็งทางจิตใจสำหรับกลุ่มเสี่ยงโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง และ 3) ประเมินประสิทธิผลและนำเสนอโครงการพุทธนวัตกรรม: การสร้างความเข้มแข็งด้านจิตใจในกลุ่มเสี่ยงโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง โดยใช้แนวคิดความเข้มแข็งทางจิตใจ การรับรู้ความสามารถแห่งตน และหลักพุทธธรรม โดยเฉพาะอริยสัจ 4 เป็นกรอบการวิจัย พื้นที่ศึกษาคือหน่วยบริการสาธารณสุขระดับปฐมภูมิในเขตภาคกลาง การวิจัยใช้ระเบียบวิธีผสานวิธี ในส่วนเชิงคุณภาพ ผู้ให้ข้อมูลสำคัญ จำนวน 5 คน ได้แก่ พระสงฆ์ นักวิชาการด้านสุขภาพจิต บุคลากรสาธารณสุข และผู้นำชุมชน คัดเลือกแบบเจาะจง เก็บข้อมูลด้วยการสัมภาษณ์เชิงลึก การสังเกตแบบมีส่วนร่วม และการสนทนากลุ่ม โดยใช้แบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหาเชิงหัวข้อ ในส่วนเชิงปริมาณ กลุ่มตัวอย่างคือผู้ป่วยโรคไม่ติดต่อเรื้อรังที่ขึ้นทะเบียนในหน่วยบริการสาธารณสุขระดับปฐมภูมิ จำนวน 30 คน คัดเลือกแบบเจาะจง เก็บข้อมูลด้วยแบบสอบถามความเข้มแข็งทางจิตใจและแบบประเมินกระบวนการก่อนและหลังเข้าร่วมโปรแกรม วิเคราะห์ข้อมูลด้วยค่าเฉลี่ย ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน และการทดสอบค่าทีแบบกลุ่มสัมพันธ์
ผลการวิจัยพบว่า 1) จิตวิทยาสมัยใหม่และหลักพุทธธรรมมีจุดร่วมที่เสริมกันได้อย่างลงตัวโดยสามารถบูรณาการเป็นกรอบพุทธนวัตกรรมเพื่อเสริมสร้างพลังใจในกลุ่มเสี่ยงโรคไม่ติดต่อเรื้อรังได้อย่างเป็นระบบ 2) กระบวนการที่พัฒนาขึ้นประกอบด้วยการเสริมสร้างสติ การพัฒนาการรับรู้ความสามารถแห่งตน การเรียนรู้แบบกลุ่ม และการประยุกต์อริยสัจ 4 ซึ่งมีความเหมาะสมกับบริบทสาธารณสุขปฐมภูมิ และ 3) หลังเข้าร่วมโปรแกรม กลุ่มตัวอย่างมีคะแนนความเข้มแข็งทางจิตใจสูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ .05 สอดคล้องกับข้อมูลเชิงคุณภาพที่สะท้อนถึงการยอมรับโรคการจัดการอารมณ์ และความหวังในชีวิตที่ดีขึ้น
ผลการวิจัยนำไปสู่แบบจำลองพุทธนวัตกรรมการสร้างความเข้มแข็งทางจิตใจแบบบูรณาการที่พร้อมนำไปใช้จริงในระดับชุมชนและขยายผลสู่การพัฒนาโปรแกรมสุขภาพองค์รวมต่อไป