วารสารศาลรัฐธรรมนูญ

การปฏิรูปสถาบันทางการเมืองเพื่อเปลี่ยนผ่านไปสู่ประชาธิปไตย: กรณีศึกษาการปฏิรูประบบเลือกตั้งไทย

2026-02-23T09:01:43+07:00

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสาเหตุที่นำมาสู่การปฏิรูประบบเลือกตั้งของไทย 2) ศึกษาผลของการปฏิรูประบบเลือกตั้งต่อการเมืองไทย และ 3) นำเสนอข้อเสนอแนะต่อการปฏิรูประบบเลือกตั้งเพื่อเปลี่ยนผ่านไปสู่ประชาธิปไตยไทย ซึ่งใช้การวิจัยเชิงคุณภาพโดยเก็บข้อมูลจากเอกสารปฐมภูมิและทุติยภูมิที่เกี่ยวกับการปฏิรูประบบเลือกตั้งภายใต้รัฐธรรมนูญปี 2540 ปี 2550 และ ปี 2560 และวิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้การวิเคราะห์เนื้อหา ซึ่งผู้วิจัยตั้งข้อถกเถียงว่า การปฏิรูประบบเลือกตั้งของไทยไม่เพียงแต่พยายามปรับปรุงกลไกเชิงเทคนิค แต่ยังเป็นเครื่องมือทางการเมืองที่สะท้อนการจัดโครงสร้างอำนาจและกำหนดผลลัพธ์ทางการเมืองของชนชั้นนำ ส่งผลให้การปฏิรูประบบเลือกตั้งไม่อาจสร้างเสถียรภาพทางการเมืองและประชาธิปไตยที่ยั่งยืน

ผลการศึกษาพบว่า การปฏิรูประบบเลือกตั้งภายใต้รัฐธรรมนูญปี 2540 ที่นำระบบผสมคู่ขนาน (MMM) มาใช้ มีส่วนสร้างรัฐบาลที่มีเสถียรภาพและเอื้อต่อการเกิดพรรคการเมืองขนาดใหญ่ แต่กลับลดทอนกลไกตรวจสอบถ่วงดุลในระบบรัฐสภาและการรวมศูนย์อำนาจของฝ่ายบริหาร ส่วนการปฏิรูประบบเลือกตั้งในรัฐธรรมนูญปี 2550 แม้จะยังคงใช้ระบบผสมคู่ขนานและปรับรายละเอียดเพื่อเพิ่มโอกาสให้พรรคขนาดเล็ก แต่มิได้แก้ไขความขัดแย้งเชิงโครงสร้างทางการเมือง ทำให้เสถียรภาพการเมืองยังคงเปราะบาง ขณะที่การปฏิรูประบบเลือกตั้งในรัฐธรรมนูญปี 2560 ซึ่งใช้ระบบจัดสรรปันส่วนผสม (MMA) เป็นไปเพื่อลดอำนาจพรรคขนาดใหญ่และกระจายที่นั่งในสภา แต่ผลลัพธ์ทางการเมืองไม่แน่นอนและไม่ได้ส่งเสริมความเข้มแข็งของพรรคการเมืองหรือฉันทามติร่วมในกติกา จึงนำมาสู่ข้อเสนอที่ว่า การเปลี่ยนผ่านไปสู่ประชาธิปไตยไทยมิอาจอาศัยระบบเลือกตั้งเพียงอย่างเดียว แต่ต้องมีกระบวนการในการออกแบบกติกาที่เปิดให้มีส่วนร่วมเพื่อสร้างฉันทามติทางการเมืองและส่งเสริมความเข้มแข็งของพรรคการเมือง

บทบรรณาธิการ

2026-05-22T14:38:35+07:00

การเข้าสู่ระบอบพระมหากษัตริย์ภายใต้รัฐธรรมนูญลายลักษณ์อักษรครั้งแรกของสวีเดน (ค.ศ. 1719-1772)

2026-01-13T13:22:58+07:00

บทความนี้ศึกษาวิวัฒนาการและการเปลี่ยนผ่านของสวีเดนเข้าสู่ระบอบพระมหากษัตริย์ภายใต้รัฐธรรมนูญลายลักษณ์อักษรครั้งแรกในช่วงปี ค.ศ. 1719–1772 หรือที่รู้จักในนาม “ยุคแห่งเสรีภาพ” ผู้เขียนเริ่มต้นด้วยการสืบค้นที่มาของคำว่า “Constitutional Monarchy” โดยชี้ให้เห็นว่าแม้ระบบต้นแบบจะมาจากอังกฤษ แต่คำศัพท์ดังกล่าวถูกใช้เรียกอย่างเป็นทางการครั้งแรกในฝรั่งเศสเมื่อปี ค.ศ. 1801 และอังกฤษเริ่มนำมาใช้ในช่วงกลางศตวรรษที่ 19 บทความนี้ระบุว่าสวีเดนเป็นประเทศแรกที่มีระบอบพระมหากษัตริย์ภายใต้รัฐธรรมนูญที่เป็นลายลักษณ์อักษรอย่างชัดเจน ซึ่งเป็นผลสืบเนื่องจากวิกฤตความพ่ายแพ้ใน “มหาสงครามทางเหนือ” และการสวรรคตของพระเจ้าคาร์ลที่ 12 (Charles XII) โดยปราศจากรัชทายาท สถานการณ์นี้เปิดโอกาสให้สภาฐานันดร (Riksdag) เข้ามาต่อรองผ่านการทำ “สัญญาทางการเมือง” กับสมเด็จพระราชินีอูลริกา เอลิโอนอรา (Ulrika Eleonora) โดยพระนางยอมสละพระราชอำนาจในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์เพื่อแลกกับการขึ้นครองราชย์ นำไปสู่การสถาปนาธรรมนูญการปกครอง ค.ศ. 1720 ที่วางรากฐานอธิปไตยของรัฐสภาและเสรีภาพที่ยึดโยงกับกฎหมาย (Law-bound Liberty) ก่อนที่จะสิ้นสุดลงจากการรัฐประหารโดยพระเจ้ากุสตาฟที่ 3 ในปี ค.ศ. 1772

อธิปไตยแห่งรัฐธรรมนูญในยุคดิจิทัล บทวิเคราะห์นิติวิธีของสภาแห่งรัฐฝรั่งเศสในคดี French Data Network สู่การถ่วงดุลระหว่างความมั่นคงแห่งชาติกับสิทธิในข้อมูลส่วนบุคคล

2026-02-04T12:04:05+07:00

บทความนี้มุ่งวิเคราะห์วิกฤตการณ์ความขัดแย้งของบรรทัดฐานกฎหมายระหว่างความมั่นคงของรัฐกับสิทธิความเป็นส่วนตัวในยุคดิจิทัล ผ่านกรณีศึกษาคำวินิจฉัยเชิงประวัติศาสตร์ของสภาแห่งรัฐฝรั่งเศส (Conseil d”État) ที่ประชุมใหญ่ ลงวันที่ 21 เมษายน 2021 ในคดี French Data Network et autres ซึ่งถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญในการวางสถานะทางกฎหมายของการจัดเก็บข้อมูลจราจรทางคอมพิวเตอร์ (Conservation des données de connexion) ท่ามกลางแรงกดดันจากศาลยุติธรรมแห่งสหภาพยุโรปที่มีแนววินิจฉัยห้ามมิให้รัฐจัดเก็บข้อมูลเป็นการทั่วไปและไม่เจาะจง (Conservation généralisée et indifférenciée)

ผลการศึกษาพบว่า สภาแห่งรัฐได้ใช้นิติวิธีอันแยบยลในการหลีกเลี่ยงสงครามระหว่างตุลาการโดยมิได้ประกาศตัดขาดอำนาจของศาลยุโรป แต่กลับเลือกใช้การตีความกฎหมายแบบประสานประโยชน์เพื่อยืนยันหลักความเป็นกฎหมายสูงสุดของรัฐธรรมนูญ (Primauté de la Constitution) เหนือกฎหมายลำดับรองของสหภาพยุโรป ในกรณีที่มีความเสี่ยงต่อการกระทบกระเทือนสาระสำคัญของเอกลักษณ์ทางรัฐธรรมนูญ พร้อมทั้งวางหลักกฎหมายใหม่โดยจำแนกประเภทความเข้มข้นของการจัดเก็บข้อมูลระหว่าง “เลขที่อยู่ไอพี” (Adresse IP) กับข้อมูลจราจรอื่น ๆ และนิยามเงื่อนไข “ภัยคุกคามร้ายแรงต่อความมั่นคงแห่งชาติ” (Menace grave pour la sécurité nationale) ให้สอดคล้องกับบริบทความเป็นจริง เพื่อรักษาไว้ซึ่งเครื่องมือในการสืบสวนสอบสวนทางอาญาและการป้องกันการก่อการร้าย

บทความนี้จึงนำเสนอข้อมูลและความเห็นทางวิชาการเพื่อเป็นกรณีศึกษาเปรียบเทียบเป็นแนวทางพิจารณาสำหรับประเทศไทยในการออกแบบกฎหมายความมั่นคงไซเบอร์และกฎหมายว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ ให้มีดุลยภาพที่ยั่งยืนระหว่างอำนาจอธิปไตยของรัฐในการรักษาความสงบเรียบร้อยกับพันธกรณีในการคุ้มครองสิทธิข้อมูลส่วนบุคคลตามมาตรฐานสากล

ศาลรัฐธรรมนูญ กับ หลักศาลต้องไม่พิพากษาเกินคำขอ (Ne ultra petita) : บทสำรวจเบื้องต้นและตัวอย่างของต่างประเทศ

2026-01-07T10:28:25+07:00

บทความนี้มุ่งศึกษาเกี่ยวกับหลัก “ศาลต้องไม่พิพากษาเกินคำขอ” (Ne ultra petita) ในฐานะปรากฏการณ์ทางนิติศาสตร์และหลักปฏิบัติสากลในการพิจารณาคดี ซึ่งเป็นที่ถกเถียงในปัจจุบันทั้งในเชิงนิยามและการยอมรับในทางปฏิบัติ และยังปรากฏในบริบทคดีรัฐธรรมนูญของประเทศไทย โดยเริ่มต้นจากการสำรวจบทนิยามและแนวคิดทฤษฎีที่เกี่ยวข้อง จากนั้นจึงสำรวจกรณีศึกษาเชิงเปรียบเทียบของต่างประเทศ ได้แก่ อินโดนีเซีย อินเดีย โคลอมเบีย และเยอรมนี ซึ่งต่างแสดงให้เห็นถึงการยกเว้นหลักการดังกล่าวในการพิจารณาคดีรัฐธรรมนูญ

ทั้งนี้ จากการศึกษาเชิงคุณภาพผ่านการทบทวนวรรณกรรมที่เกี่ยวข้อง พบว่า หลัก“ศาลต้องไม่พิพากษาเกินคำขอ” (Ne ultra petita) อาจได้รับการยกเว้นอย่างชอบธรรมในกรณีที่เกี่ยวเนื่องกับสุญญากาศทางกฎหมายหรือภาวะที่รัฐล้มเหลวที่จะปฏิบัติตามหน้าที่ อันกระทบสิทธิของประชาชนและสาธารณประโยชน์อย่างกว้างขวาง รวมไปถึงกรณีพิทักษ์ความเป็นกฎหมายสูงสุดของรัฐธรรมนูญ ในบริบทที่ผลประโยชน์แห่งชาติและสิทธิในการตัดสินใจด้วยตนเองของรัฐอาจถูกกระทบ

อย่างไรก็ตาม จากการศึกษาปรากฏข้อสังเกตว่า งานศึกษาเกี่ยวกับหลัก “ศาลต้องไม่พิพากษาเกินคำขอ” (Ne ultra petita) ยังคงมีอยู่อย่างจำกัด ไม่ว่าจะเป็นกรณีศึกษาเฉพาะประเทศหรืออาณาบริเวณ หรืองานศึกษาเชิงเปรียบเทียบก็ดี ผู้เขียนหวังว่าบทความฉบับนี้จะเป็นประโยชน์สำหรับการขยายพรมแดนทางวิชาการ ตลอดจนเป็นองค์ความรู้ที่สามารถปรับใช้ได้จริงในการพิจารณาคดีของศาลรัฐธรรมนูญและการพิจารณาทบทวนเกี่ยวกับข้อกฎหมายและหลักการที่เกี่ยวข้องต่อไป

สถานการณ์ของหลักนิติธรรมไทยในปัจจุบัน

2026-03-18T13:02:32+07:00

บทความเรื่อง "สถานการณ์ของหลักนิติธรรมไทยในปัจจุบัน" เป็นสรุปการปาฐกถาของ ศาสตราจารย์พิเศษ ดร. กิตติพงษ์ กิตยารักษ์ ประธานกรรมการสถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย ซึ่งเป็นผู้ปาฐกถาพิเศษตามโครงการการเสริมสร้างและแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ทางวิชาการเพื่อการพัฒนากระบวนการยุติธรรมทางรัฐธรรมนูญอย่างยั่งยืน (Public Lecture) ครั้งที่ 2 เมื่อวันที่ 26 สิงหาคม 2568 ณ โรงแรมทีเค พาเลซ แอนด์ คอนเวนชั่น แบงคอก

การตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญและความท้าทายระดับโลกในยุคปัจจุบัน

2026-05-22T14:28:21+07:00